Stop met het erin luizen: waarom een gotcha-moment je de rest van de dag kost

Wij zijn als trainers dol op het moment dat het kwartje valt. Om dat kwartje te laten vallen, moeten mensen een fout kunnen maken. Prima, daar ontwerpen we zelfs voor. Alleen doen we daar twee verschillende dingen mee door elkaar, en we noemen ze allebei leren. De ene is een spiegel, de andere is een valstrik. In deze aflevering van No More Boring Learning leggen Jeanne en JP uit waar de grens ligt.

De wiskundeles waarin niets werd uitgelegd
Stel je een les voor waarin de leraar bewust niets uitlegt. Geen formule, geen voorbeeld, geen stappenplan. Alleen een pittig, rommelig probleem en de opdracht: los het samen maar op. Dat is wat Manu Kapur deed, onderzoeker aan het National Institute of Education in Singapore. Het ging grandioos mis, precies zoals de bedoeling was.

Hij zette twee groepen tegenover elkaar. De ene kreeg de klassieke aanpak: eerst uitleg, netjes de methode, daarna zelf oefenen. De andere draaide het om. Die leerlingen kregen eerst een complex probleem waar ze nog geen les over hadden gehad, bijvoorbeeld over gemiddelde snelheid of spreiding, en moesten er in kleine groepjes op los ploeteren. Zonder hulp, zonder hint, zonder vangnet. Ze verzonnen de ene na de andere oplossing en bijna geen enkele klopte. Pas aan het eind gaf de leraar in één afsluitende les het goede antwoord.

Reken maar dat die tweede groep zich dom voelde. En toch presteerden zij beter op de toets. Niet op het trucje, want daar waren beide groepen even goed in, maar op echt begrip en op hun vermogen om de stof toe te passen op nieuwe, onbekende problemen. In twee gerandomiseerde studies dook hetzelfde patroon op, met een mooi detail: hoe meer verschillende mislukte oplossingen leerlingen zelf hadden bedacht, hoe meer ze uiteindelijk leerden. Het worstelen zelf was de voorbereiding op het begrijpen. Kapur noemde dit productive failure. De fout was geen ongelukje onderweg, de fout was de motor.

Let op dat je hier niet de verkeerde conclusie uit trekt. Laat mensen vooral lekker falen, dat is niet wat Kapur vond. Falen op zich doet niets. Het werkt alleen als er daarna een goede afsluiting komt die het gat vult, en als de opdracht zo is ontworpen dat mensen er echt op kunnen kauwen. Latere overzichtsstudies laten zien dat de volgorde en de nabespreking het werk doen, niet het falen.

En kijk naar wat die leerlingen hadden. Alles om het te proberen. Er werd niets voor ze achtergehouden. Hun falen was echt en van henzelf, en het legde precies de gaten in hun denken bloot waar de uitleg daarna in kon vallen. Ze werden niet beetgenomen. Dat is een spiegel.

Drie manieren om het verschil te zien
Er is één vraag die je aan je eigen ontwerp stelt, nog voordat je de zaal in gaat: hadden ze kunnen slagen met wat ze hadden? Is het antwoord ja, dan is het een spiegel. Heb jij een derde papiertje neergelegd waar ze niet naar keken, en is de les vervolgens dat je altijd naar alle papiertjes moet kijken, dan is het een valstrik.

Daarnaast: van wie is de fout? Bij de spiegel is de fout een eerlijk portret van wat de deelnemer werkelijk doet. Neem een oefening waarin mensen onder tijdsdruk moeten overleggen. Bijna altijd zie je dat ze niet eerst overleggen over hóe ze gaan overleggen, maar meteen gaan brainstormen. Een voorspelbare fout, en heel goed om te beleven. Bij de valstrik bewijst de fout alleen dat jij een stap vooruit had gedacht.

De klassieke sinaasappeloefening is trouwens geen valstrik. De een heeft het sap nodig, de ander het vruchtvlees, en je kunt elkaar gewoon vragen wat het belangrijkste onderdeel is van de onderhandeling. Die verkennende vraag is precies waar je ze op wilt triggeren. Hij werkt alleen niet meer, want iedereen heeft hem al 45 keer gehad. Dan zie je een trainer zeggen: als je hem al kent, niet verraden. Je hebt AI. Maak zestien varianten.

En: wat gebeurt er bij de onthulling? Bij de spiegel is het een herkenning, misschien wel een pijnlijke, die de deelnemer mee kan nemen naar zijn werk. Bij de valstrik is het een afrekening, en het enige wat hij overhoudt is schaamte. Voortaan zal ik op alle briefjes kijken. Ja, want mijn baas legt ook wel eens een briefje ergens neer.

Dat raakt het vertrouwen. Na een eerlijke spiegel vertrouwt de deelnemer je iets meer, want je hebt hem echt iets laten zien. Na een valstrik vertrouwt hij je minder en wordt hij argwanend. Je nam iets weg wat hij nodig had en zette het tegen hem in. Dat is een rekening die je de rest van de dag betaalt. Je ziet het gebeuren: iemand die tijdens een oefening niet bezig is met de opgave, maar met het kraken van de truc waar hij in geluisd wordt.

Waarom we het toch doen
Vanuit het brein klopt de gedachte wel. Fouten maken en daarna corrigerende feedback krijgen levert sterkere kennis op dan meteen het goede antwoord horen. Dat effect is het grootst bij fouten die je met veel zelfvertrouwen maakte, het hypercorrectie-effect. Ga jij vol overtuiging een discussieoefening in en ontdek je dat het veel slimmer was geweest om eerst te luisteren en vragen te stellen, dan slaat dat in.

Maar feedback moet niet alleen het juiste antwoord geven, ook de redenering ontleden. Waarom is dit slimmer? En dat moet in een laagrisico-omgeving. Precies daar loopt het trucje stuk, want een gotcha maakt het risico juist hoog. Het moet binnen vijftien minuten af, en dan in de debrief: waarom hebben jullie eigenlijk niet om meer tijd gevraagd? Zie je dat je dat vaker doet? Jij hebt hier de omstandigheden geschapen waarbinnen ik moest presteren, en nu moet ik jou ineens aanvallen. Hoe vertaalt dat naar de werkvloer? Ga naar je opdrachtgever en vraag meer tijd?

Toets het bij jezelf. Waarom voelde dat gotcha-moment zo lekker? Omdat jij ze verraste. Omdat jij iets wist wat zij niet wisten. Zat je te hopen dat ze het niet zouden ontdekken? Bij een goede oefening hoop je juist dat het goed gaat. En als je dan ziet dat ze de klassieke fout maken, denk je: oh shit. Niet: mooi, nu kan ik ze pakken.

Echte vaardigheid is dus niet mensen slim laten struikelen, maar mensen eerlijk laten struikelen en ze daarna overeind helpen op een manier waardoor ze snappen waarom ze vielen. In plaats van dat ze denken: bij deze trainer moet ik voortaan op mijn hoede zijn.

Heb je lerenden lief en respecteer ze. Ze mogen worstelen en fouten maken, maar op een eerlijk speelveld. Dan wordt er geleerd. Anders wordt er gewantrouwd.

Gebruikte bronnen

• Manu Kapur, National Institute of Education Singapore, twee gerandomiseerde studies naar productive failure en het effect van zelf ploeteren voorafgaand aan de uitleg
• Latere overzichtsstudies over de rol van de volgorde en de nabespreking bij productive failure
• Onderzoek naar corrigerende feedback en het hypercorrectie-effect