Twee breinprincipes, twintig werkvormen voor dieper leren

Twee breinprincipes, twintig werkvormen: dieper leren in elke training
Stel dat je met één klein zinnetje voor elkaar krijgt dat je deelnemers de stof beter onthouden en beter begrijpen. Geen extra materiaal, geen langere training, alleen een andere insteek. In deze aflevering van No More Boring Learning duiken Jeanne en Jan-Peter in twee breinprincipes die precies dat doen: het protégé-effect en self explanation. Twee principes met stevig onderzoek eronder, en samen twintig concrete werkvormen die je morgen in je training kunt inzetten.

Het protégé-effect: leren door te verwachten dat je het uitlegt
Iedere trainer kent het gevoel: je snapt iets pas echt als je het zelf moet uitleggen. De vraag die onderzoekers John Bargh en Jacob Schul in 1980 aan Yale stelden, was scherper. Werkt dat alleen omdat je het daadwerkelijk uitlegt? Of is de verwachting dat je het straks moet uitleggen al genoeg?

Hun experiment was simpel. Studenten kregen een tekst van 660 woorden en een kwartier de tijd. Het enige verschil zat in één zin. De ene groep hoorde dat er een meerkeuzetoets zou volgen. De andere groep hoorde dat ze de stof straks zouden uitleggen aan een medestudent, zonder de tekst er nog bij te kunnen pakken. Die tweede groep hoefde uiteindelijk helemaal niets uit te leggen. Toch presteerde ze significant beter op de toets, en niet alleen op de feitjes, maar juist op de kernpunten en de samenhang.

De conclusie: alleen al het idee dat je iets gaat uitleggen verandert hoe je studeert. Je brein bereidt zich onbewust voor op een ander brein. Je zoekt naar hoofdzaken en denkt na over verbanden.

In 2013 gingen Logan Fiorella en Richard Mayer, twee zwaargewichten uit het cognitieve leeronderzoek, een stap verder met een les over het dopplereffect. Ze maakten vier groepen, waaronder een die alleen de verwachting had iets uit te leggen en een die het ook echt deed via een video. Direct na afloop scoorde de groep met alleen de verwachting al beter. Maar een week later hield alleen de groep die het daadwerkelijk had uitgelegd de winst vast.

De boodschap is helder. Zorg dat je deelnemer weet dat hij iets gaat uitleggen, en hij neemt de stof al beter op. Laat hem het ook echt doen, en het effect blijft hangen. Dat werkt om drie redenen tegelijk: je verwerkt de stof generatief en organiseert hem alvast, je zet je metacognitie aan en ontdekt zo waar je op glad ijs zit, en er komt sociale verantwoordelijkheid bij kijken, want falen tegenover een ander voelt zwaarder dan een toets minder goed maken.

Twintig is te veel? Begin met deze tien voor het protégé-effect
Het mooie van dit principe is dat je het op talloze manieren kunt inkleden. Tien werkvormen:

1.    Teach-back duo's: A bestudeert iets en legt het in vijf minuten uit aan B, daarna wisselen jullie met een ander stuk stof.
2.    De stoel van de afwezige: leg het in drie minuten uit aan een collega die er vandaag niet bij is en maandag aan de slag moet.
3.    Een cheat sheet maken: vat de stof op maximaal één A4 samen voor iemand die er niet bij was.
4.    Video voor de nieuwe collega: neem in negentig seconden het concept op.
5.    WhatsApp-uitleg: een spraakbericht van maximaal twee minuten waarin je de kern uitlegt aan je beste vriend. Variant: laat deelnemers het bericht naar jou sturen, beluister er een paar met de groep en stem wie het het beste uitlegt.
6.    Een korte LinkedIn-post schrijven waarin je het concept uitlegt voor je netwerk.
7.    Expertrotatie: verdeel de stof in stukken, elk groepje wordt expert op een stuk en geeft het door aan het volgende.
8.    Leg het uit zodat een vijfjarige het snapt. Heerlijk ingewikkeld, en juist daarom effectief.
9.    Frequently asked questions: bedenk drie vragen die nieuwelingen gaan stellen en schrijf de antwoorden uit.
10. Bel maandag een collega die er niet bij was en breng hem in vijf minuten op de hoogte. De volgende sessie bespreek je hoe de reactie was.

Self explanation: dieper leren door jezelf uitleg te geven
Het tweede principe komt van Michelene Chi uit Pittsburgh. In de jaren tachtig liet ze studenten klassieke mechanica leren via een natuurkundeboek met uitgewerkte voorbeelden. Iedereen kreeg dezelfde tekst en dezelfde tijd, maar sommigen scoorden daarna 82 procent op het oplossen van problemen en anderen bleven steken rond de 46 procent.

Toen ze studenten hardop liet nadenken, ontdekte Chi het verschil. De sterke studenten lazen niet alleen de oplossingsstappen, maar stelden zichzelf tussendoor vragen: waarom werkt dit zo, hoe past dit bij de tweede wet van Newton, wat zou er gebeuren als de massa anders was? Ze genereerden gemiddeld 52 verklarende uitspraken per voorbeeld, tegenover achttien bij de zwakkere studenten. En hun uitspraken waren principegericht: ze koppelden terug naar de onderliggende wetten. Chi noemde dit het self explanation effect.

In 1994 wilde Chi weten of je dit ook kunt opwekken. Ze gebruikte een tekst over het menselijke hartvaatstelsel. De ene groep kreeg de instructie om elke zin hardop te lezen en uit te leggen wat die betekent. De controlegroep las de tekst gewoon twee keer. Geen training, geen voorbeelden, alleen die simpele instructie. De uitleggroep won fors, en hoe meer self explanations iemand genereerde, hoe beter het mentale model. De sterkste uitleggers kwamen allemaal tot een correct beeld van het hartvaatstelsel.

Een mooi voorbeeld: in de tekst stond dat het septum het hart in de lengte in twee zijden verdeelt. Een sterke uitlegger maakte daarvan dat het septum een muur is die voorkomt dat het bloed zich vermengt. Dat staat er niet letterlijk, maar wie het zichzelf uitlegt, ziet die muur ineens voor zich. En dit waren basisschoolleerlingen.

Waarom werkt het? Je onthult waar je het niet snapt, want het uitleggen in eigen woorden legt de gaten in je redenering bloot. Je integreert de stof met je voorkennis, omdat je vanzelf verbanden gaat leggen met wat je al weet. En je verwerkt alles dieper, doordat je het bijna letterlijk voor je gaat zien.

Tien self explanation prompts voor je training
Je hoeft mensen niet zestien keer per training te vragen iets uit te leggen. Maar per blok, of juist bij een belangrijk onderdeel, kun je dit gericht inzetten. Tien prompts:

1. De waarom-prompt: waarom denk je dat deze stap werkt? Werkt mooi bij een foute demo: waar zie je aan dat dit niet werkt?
2. De brug-prompt: hoe past dit bij wat we gisteren zagen? Leg eens een verband tussen twee onderdelen.
3. De what-if: wat zou er gebeuren als je deze stap weglaat?
4. De principe-prompt: welk onderliggend principe zie je hier? Bijvoorbeeld: als ik niet naar de klant luister, voelt hij zich niet gehoord en los ik de klacht nooit op.
5. De analogie-prompt: waarin lijkt dit op iets wat je al kent? Waar zie je dit vaker?
6. De verkoper-prompt: stel je moest dit aan een collega verkopen, wat zou je belangrijkste argument zijn? 
7. De zin-voor-zin-techniek: pauzeer bij een belangrijk model na elke zin en leg in eigen woorden uit wat die betekent.
8. De vergelijkings-prompt: wat is het verschil tussen deze aanpak en die van X? Of demonstreer er twee en laat de verschillen benoemen.
9. De foutzoeker: wat klopt er volgens jou niet aan dit voorbeeld? Of: ik maak straks drie fouten, laat weten welke.
10. De voorspel-prompt: voordat je iets demonstreert, laat deelnemers voorspellen wat de uitkomst zal zijn als iemand dit op deze manier zegt.

Van weten naar doen
Twee eenvoudige principes, twintig manieren om ze in te zetten. Maar de winst zit in de uitvoering. Zet je ze niet in je draaiboek en maak je ze je niet eigen, dan blijf je vanzelf weer zenden en uitleggen. Juist dat is de gemiste kans: dit gaat over een diepere vorm van begrip en kennisverwerking dan je met oefenen alleen bereikt.

En de variatie helpt. Heb je drie trainingsdagen, dan pak je gerust zes van deze twintig werkvormen verspreid over die dagen, zonder dat het voelt als alweer iets uitleggen. Laat je deelnemers tot dieper begrip komen door deze breinprincipes echt toe te passen. Via protégé en self explanation.

‍