Die doodse stilte na je vraag? Dat ligt aan jou....

Je kent het vast. Je hebt net iets uitgelegd, stelt een mooie open vraag aan de groep, en dan... niets. Twaalf weldenkende volwassenen staren je aan alsof je net vroeg of ze hun pincode willen delen. De stilte voelt eindeloos. Je voelt je hart sneller kloppen. En voor je het weet begin je zelf maar te praten om het ongemak te doorbreken.

Dit overkwam laatst ook een trainer die ik observeerde. De training liep lekker, de groep was betrokken, en toen hij een vraag stelde zag ik hem van binnen sterven. Dat moment van verlamming, ik herkende het meteen.

Het goede nieuws: die stilte is geen gebrek aan motivatie bij je deelnemers. Het slechte nieuws: het ligt wel degelijk aan jou. Maar het nóg betere nieuws: je kunt er direct iets aan doen.

Wat er in het brein gebeurt
Op het moment dat jij een vraag stelt, zit het brein van je deelnemers in de luisterstand. Ze zijn bezig met volgen, begrijpen, misschien twijfelen aan wat je zegt, knikken. En dan vraag je ineens: "Wie wil hier iets over zeggen?"

Nu moet het brein schakelen naar de produceerstand. Dat betekent: een antwoord vormen, woorden kiezen, inschatten of het slim klinkt, en checken of het veilig is om dit hardop te zeggen. Dat zijn vier taken tegelijk.

Dit schakelen heet in de psychologie task switching, en onderzoek van Meijer en Rubenstein laat zien dat mensen na zo'n switch altijd even trager zijn. Daar komt bij dat het ophalen van informatie uit je langetermijngeheugen (retrieval) ongemakkelijk is. Een goed antwoord ligt niet klaar. Je moet het eerst vinden.

Mary Budd Rowe toonde al in de jaren zeventig aan dat je minstens drie seconden moet wachten na een vraag. Drie seconden! Dat voelt als een eeuwigheid. Maar als je die tijd geeft, worden de antwoorden langer, inhoudelijker, en komen er meer mensen op gang.

Wat doen de meeste trainers? Na één seconde wordt het ongemak te groot en praten ze zelf maar door.

De groep maakt het nog lastiger
Alsof task switching niet genoeg is, draait er in een groep ook nog een extra scan. Die scan heet: wat vinden anderen van mijn antwoord? Kom ik er goed uit? Dit noemen onderzoekers evaluation apprehension.

Mensen houden zich in omdat ze beoordeeld kunnen worden. "Ik heb eerder al iets slims gezegd, neem ik nu het risico om iets te zeggen dat misschien minder slim is?" Of: "Ik heb nog helemaal niks gezegd, is dit dan het beste moment om te beginnen?"

En zolang niemand begint, denkt iedereen: kennelijk is wachten hier de slimme strategie. De stilte versterkt zichzelf.

De oplossing: stel je vraag drie keer
De simpelste techniek die wij trainers meegeven: stel je vraag drie keer. Niet letterlijk dezelfde vraag herhalen, maar de task switching vergemakkelijken door aan te kondigen en te parafraseren.

Zo werkt het. Eerst kondig je aan: "Ik heb zo een vraag aan jullie, en ik wil graag van een aantal van jullie iets horen." Nu begint de task switching al. Dan stel je de vraag: "Wat maakt dit in de praktijk voor jullie zo lastig?" Vervolgens parafraseer je: "Waar lopen jullie hier tegenaan?" En nog een keer: "Of als je heel eerlijk bent, waar gaat dit dan vaak mis?"

Dit voelt voor jou als trainer enorm lang. Maar je geeft mensen de tijd om een antwoord te formuleren. Op het moment dat je stopt met praten, is de kans veel groter dat er ook daadwerkelijk een antwoord komt.

Vijf vraagtypen die het makkelijker maken
Naast het drie keer stellen van je vraag, kun je ook kiezen voor vraagtypen die de task switching verkleinen.

De ervaringsvraag
‍Vraag niet naar een theoretische analyse, maar naar een concrete ervaring. "Wanneer ging dit bij jou voor het laatst mis?" of "Wanneer ging het juist ontzettend lekker?" Ervaring ophalen is makkelijker dan kennis produceren.

De tweekeuzevraag
‍"Is het lastiger om te beginnen, of om vol te houden?" Kiezen uit twee opties is veel makkelijker dan zelf een antwoord verzinnen.

De contrastvraag
‍Het brein houdt van contrast. "Wat doen mensen die dit goed kunnen anders dan mensen die hier nog mee worstelen?" Door het verschil te benoemen, help je mensen het antwoord te visualiseren.

De spiegelvraag
‍"Wat zou jouw team over jou zeggen als ik dit aan hen vroeg?" Je vraagt niet wat iemand zelf denkt, maar wat anderen zouden zeggen. Dat maakt het veiliger om te antwoorden.

De actievraag
‍"Nu je dit gehoord hebt, wat ga je deze week anders doen?" Niet ooit, niet later, maar deze week. Dat maakt het concreet en daarmee makkelijker te beantwoorden.

De vuistregel
Als je wisselt van uitleggen naar vragen stellen, doe dat nooit plompverloren. Je hebt nu gezien hoeveel er moet gebeuren in het brein van je deelnemers voordat ze kunnen antwoorden. Gun ze die tijd. Kondig aan, parafraseer, en kies voor vraagtypen die het makkelijk maken.

Die stilte na je vraag? Die is niet het probleem. Het is een signaal dat je de vraag niet goed hebt gesteld. En dat kun je leren.

‍