Maakt AI ons dommer? Zes studies, vier voorspellingen en één boodschap van hoop

In Silicon Valley zijn mensen die hun laptop open in hun tas leggen, zodat de AI doorwerkt terwijl zij in de metro naar huis zitten. Zo ver zijn we: we vertrouwen erop dat de machine productiever is dan wij, ook als we er niet bij zijn. In deze aflevering van No More Boring Learning dook Jeanne in zes recente studies met één vraag. Maakt AI ons dommer?

Het experiment dat de vraag bijna beantwoordt
Onderzoekers van het MIT Media Lab lieten 67 mensen vier weken lang beoordelen of nieuws echt of nep was. Met een AI-chatbot erbij waren mensen 21 procent beter. Nou juist dat gene waarvoor je AI zou willen inzetten.

Toen haalden ze de AI weg. Het vermogen om zelf nepnieuws te herkennen was tegen week vier met 50 procentpunten gezakt, tot onder het eigen startniveau. Mensen waren slechter geworden in een vaardigheid die ze al hadden. En hun zelfvertrouwen was juist gestegen: een kwart was ervan overtuigd beter te zijn geworden. De onderzoekers noemen het de AI Dependency Paradox.

Er zat nog iets in die studie dat ons vak direct raakt. Ze testten ook een AI die geen antwoorden gaf, maar socratische vragen stelde. Bij die vragende AI bleef het zelfstandige oordeelsvermogen wel overeind, ook nadat de AI was weggehaald. De ene AI kweekt afhankelijkheid, de andere kweekt vaardigheid.

Cognitieve schuld
Nataliya Kosmyna en collega's lieten 54 mensen essays schrijven, met ChatGPT, met Google of met alleen hun eigen hoofd, terwijl een EEG-kapje de hersenactiviteit mat. De ChatGPT-groep liet de zwakste neurale verbindingen zien, tot 55 procent lager dan wie zonder hulp schreef. Tegen het derde essay waren ze vooral aan het kopiëren en plakken. En toen ze in de laatste sessie weer zelf moesten schrijven, bleef de hersenactiviteit extreem laag. De inspanning kwam niet terug. Kosmyna noemde dit cognitive debt: schuld die je opbouwt en later terugbetaalt.

Het bewijs snijdt twee kanten op. Designstudenten die AI actief als creatief gereedschap aanstuurden, lieten juist hogere concentratie en betere prestaties zien dan een groep zonder AI. Zelfde technologie, ander brein. De vraag is of jij hem bedient of hij jou.

Worden we er dan tenminste productiever van?
Deels. In gecontroleerde studies zijn de winsten fors: vijftien tot vijftig procent kortere doorlooptijd, met de grootste sprong bij de minst ervaren mensen. Maar in een veldexperiment van BCG hing alles af van één ding: valt de taak binnen of buiten het kunnen van AI? Binnen die grens ruim veertig procent hogere kwaliteit. Buiten die grens negentien procentpunt minder kans op het juiste antwoord, zonder dat iemand het doorhad, want de output zag er perfect uit.

En dan de bevinding die ons vak recht aankijkt. Een enquête onder bijna 6.000 leidinggevenden vond dat 96 procent van de bedrijven actief AI gebruikt, terwijl 29 procent daarvan geen meetbaar effect op de productiviteit zag over drie jaar. Iedereen voelt winst, op de balans zie je bijna niets. Dat is geen AI-probleem, dat is een meetprobleem.

Vier voorspellingen voor L&D

• De contentfabriek staat onder druk. Zit je waarde vooral in contentproductie, dan heb je een probleem.
• Meten wordt onze reddingsboei. In de Global Sentiment Survey steeg waarde aantonen naar het hoogste niveau ooit, terwijl de interesse in leeranalytics het hardst kelderde.
• Personalisatie werkt, maar alleen als scaffolding. Laat AI het leren beter maken, niet alles vast invullen.
• AI-geletterdheid wordt een kernvaardigheid. Wanneer mag je AI vertrouwen en wanneer niet? Dat is ons werk, en we zien het nog nauwelijks gebeuren.

De boodschap van hoop
Daniel Pink hield in mei 2026 een commencement speech op het Columbus College of Art & Design. Zijn punt: eeuwenlang konden mensen zich iets bijzonders voorstellen zonder het te kunnen maken. AI keert dat om. Nu kan bijna iedereen bijna alles produceren, waardoor de schaarse vaardigheid niet langer uitvoeren is, maar onderscheiden. Die modellen leveren honderden opties, maar hebben geen smaak, geen voorkeur en geen standpunt. Zoals Pink het zei: "You have taste. They don't." Ze hebben jou harder nodig dan jij hen.

Maakt AI ons dommer? Dat ligt eraan hoe je hem gebruikt. Maar als je je niet ontzettend inspant: ja. Dus ontwerp een AI die vragen stelt in plaats van vertelt. De inspanning is het leren, niet de output.

Gebruikte bronnen

• MIT Media Lab, experiment onder 67 deelnemers naar het herkennen van nepnieuws met en zonder AI, met de term AI Dependency Paradox
• Onderzoek uit 2011 naar het onthouden van makkelijk opzoekbare informatie
• Nataliya Kosmyna e.a., onderzoek naar essayschrijven met ChatGPT, Google of zonder hulp, met EEG-metingen en het begrip cognitive debt
• Gerandomiseerde studie met een onverwachte toets na 45 dagen
• Boston Consulting Group, veldexperiment naar AI binnen en buiten de grens van wat AI kan
• Studie onder ervaren softwareontwikkelaars naar ervaren versus gemeten snelheid
• Enquête onder bijna 6.000 leidinggevenden over AI-adoptie en meetbaar effect
• Global Sentiment Survey
• Daniel Pink, commencement address Columbus College of Art & Design, mei 2026

‍